Małgorzata Książek


Mierniczy przysięgły - dawniej, geodeta uprawniony - dziś.

Streszczenie

Korzenie zawodu mierniczego w Polsce sięgają okresu średniowiecza. Na przestrzeni wieków struktura zawodu ulegała modyfikacjom pod wpływem zmieniającej się sytuacji politycznej i społeczno-gospodarczej. Zmieniały się także tytuły zawodowe nadawane osobom wykonującym czynności geodezyjne.

Lata 1925-1952 to okres działalności mierniczych przysięgłych. Wtedy zawód geodety osiągnął najwyższą rangę, porównywalną z rangą zawodu notariusza, sędziego czy lekarza.

W referacie przybliżono sylwetkę zawodową historycznego stanowiska zawodowego - mierniczego przysięgłego oraz podstawę prawną funkcjonowania tego zawodu - ustawę z dnia 15 lipca 1925 roku o mierniczych przysięgłych.

Szczególną uwagę zwrócono na problemy ówczesnego środowiska geodezyjnego, których przyczyną była błędna, niezgodna z zamierzeniami ustawodawcy interpretacja ustawy z 1925 roku.

Sięganie do historii zawodu wydaje się o tyle istotne, że problemy nękające środowisko miernicze sprzed kilkudziesięciu lat są nam - współczesnym dobrze znane z autopsji.

1.Wprowadzenie

Mierniczy przysięgły był to tytuł zawodowy nadawany z mocy ustawy z dnia 15 lipca 1925 o mierniczych przysięgłych przedstawicielom wolnego zawodu w miernictwie. Ustawa z 1925 roku gwarantowała mierniczemu wyłączność na przeprowadzanie wszelkich prac pomiarowych, czyniąc przez to ten zawód niezwykle odpowiedzialnym. Mierniczy przysięgły nie był bowiem tylko wykonawcą czynności technicznych. Stanowił on także wymiar sprawiedliwości w kwestiach spornych, określał prawa własności i ustalał obowiązek podatkowy.

Zawód mierniczy cieszył się ogromnym prestiżem wśród kręgów władz państwowych oraz społeczeństwa. Dawał gwarancję należytego wykonania prac.

Mierniczy przysięgły zyskał status osoby zaufania publicznego, a zleceniodawcy mieli pewność, że powierzają swe interesy ludziom wiarygodnym, o właściwych i najwyższych kwalifikacjach.

2. Podstawy prawne nadawania tytułu mierniczego przysięgłego i prawa wykonywania zawodu

Ustawa o mierniczych przysięgłych z dnia 15 lipca 1925 roku [5] określała warunki, które musiał spełnić kandydat, by uzyskać tytuł mierniczego przysięgłego oraz obowiązki, jakie wynikały z posiadania tego tytułu. Ustawa ta była pierwszym w Europie przepisem prawnym regulującym wykonywanie wolnego zawodu w miernictwie.

Praktyczną realizację ustawy z 1925 roku zapewniło rozporządzenie Ministra Robót Publicznych wydane w porozumieniu z Ministrem Reform Rolnych o wykonywaniu ustawy o mierniczych przysięgłych [4].

O tytuł mierniczego przysięgłego mogły ubiegać się osoby z wykształceniem średnim ? abiturienci średnich szkół mierniczych oraz osoby z wykształceniem wyższym po uzyskaniu stopnia inżyniera mierniczego.

Po ukończeniu szkół kandydaci odbywali praktykę u mierniczego przysięgłego posiadającego własne biuro. Długość trwania tej praktyki uzależniono od stopnia wykształcenia. Dla osób z wykształceniem średnim praktyczna nauka zawodu trwała 5 lat a dla osób z wykształceniem wyższym - 2 lata. Dowodem odbycia praktyki było zaświadczenie wystawione przez prowadzącego ją mierniczego przysięgłego.

Kandydat, który zakończył praktykę, mógł przystępować do egzaminu kwalifikacyjnego przed państwową komisją egzaminacyjną. Osoba egzaminowana musiała przedstawić wykonaną na zlecenie komisji kwalifikacyjnej pracę opatrzoną odpowiednią dokumentacją, a następnie ją obronić. Egzamin ten miał wykazać wystarczające przygotowanie zawodowe i umiejętność samodzielnego wykonywania czynności mierniczego przez kandydata. Poza praktyczną częścią egzaminu komisja weryfikowała także znajomość ustaw, rozporządzeń i instrukcji z zakresu geodezji i kartografii oraz z dziedzin im pokrewnych. Jeśli większością głosów członkowie komisji egzaminacyjnej uznali przygotowanie kandydata do samodzielnego pełnienia funkcji mierniczego przysięgłego za dostateczne, wydany zostawał dokument w postaci świadectwa potwierdzającego praktyczną znajomość zawodu.

Ostatnim etapem procedury nadawania tytułu i uprawnień zawodowych było złożenie przez osobę kandydującą podania do właściwego miejscowo urzędu wojewódzkiego. Do podania dołączano:

Tytuł mierniczego przysięgłego nadawał wojewoda w drodze dekretu po uprzednim rozpatrzeniu podania kandydata. Podczas zaprzysiężenia przyszły mierniczy przysięgły składał na ręce wojewody przysięgę o treści: „Przysięgam Panu Bogu Wszechmogącemu i Wszechwiedzącemu w Trójcy Świętej Jedynemu, że będę wypełniać obowiązki moje jako mierniczy przysięgły wobec Rzeczypospolitej Polskiej wiernie i sumiennie, że prawom i rozporządzeniom posłusznym będę, a w szczególności, że moje czynności zawodowe wedle mojej najlepszej wiedzy i woli sprawować, prawdy ściśle przestrzegać i przepisy prawa wypełniać będę i ani prośbami, ani groźbami, ani żadnemi ubocznymi względami i wpływami od sprawiedliwego i sumiennego spełniania zawodu, przestrzegania ustaw, rozporządzeń, przepisów i instrukcyj mierniczych odwieść się nie dam” [4].

3. Działalność zawodowa mierniczych przysięgłych.

Ustawodawca mając świadomość roli zawodu mierniczego przysięgłego obdarzył go szerokim zakresem kompetencji i obowiązków. Do zadań mierniczego należało wykonywanie na obszarze całego kraju czynności mierniczych, zarówno o charakterze technicznym, jak i prawnym, z wyjątkiem prac należących do zadań władz państwowych.

3.1. Działalność mierniczych przysięgłych przed wybuchem II wojny światowej.

W okresie międzywojennym większość sił mierniczych koncentrowała się na pracach dla potrzeb rolnictwa. Przede wszystkim były to zabiegi mające na celu przebudowę wadliwej struktury agrarnej polskich wsi.

Mierniczy przysięgły był zatem głównym wykonawcą i zarazem prowadzącym prace scaleniowe, parcelacyjne i inne zabiegi urządzeniowo-rolne wprowadzające ład w struktury terenowe.

Efekt działalności mierniczych przysięgłych do 1939 roku to, m in.: scalenie 5.5 mln ha gruntów należących do 860 tys. gospodarstw rolnych [3], rozparcelowanie 26 mln ha gruntów pomiędzy około 730 tys. nabywców [2], likwidacja wspólnot gruntowych przez podział 53 tys. ha między 27 tys. uprawnionych gospodarstw [3], wydzielenie tytułem ekwiwalentu za zniesione służebności gruntowe obszaru 595 tys. ha dla 280 tys. gospodarstw.

3.2. Działalność mierniczych przysięgłych po II wojnie światowej.

Geodeci stanowili jedno z pierwszych środowisk technicznych, które samoistnie zorganizowało się po wojnie.

W tym okresie zadania z zakresu geodezji, głównie na rzecz odbudowy kraju, wykonywali mierniczowie przysięgli wspólnie z pracownikami sektora państwowego geodezji. Ówczesny ustrój polityczno-gospodarczy niestety nie sprzyjał prywatyzacji, a więc i działalności mierniczych przysięgłych.

Zwiększone zapotrzebowanie na prace geodezyjne przewyższyło możliwości wykonawcze mierniczych przysięgłych, dlatego też coraz częściej byli wypierani z rynku przez uspołecznione formy organizacji pracy. Sytuację wolnozawodowców pogarszał fakt ośmiokrotnie większego opodatkowania ich w stosunku do przedsiębiorstw państwowych.

Wynikiem tych działań było gwałtowne ubożenie mierniczych przysięgłych, zamykanie prywatnych biur pomiarowych i przechodzenie do sektora państwowego.

Od 1949 roku została zaprzestana prywatna działalność w geodezji na długi okres 34 lat. Z chwilą wydania dekretu z 24 kwietnia 1952 roku o państwowej służbie geodezyjnej i kartograficznej [1] ustawa o mierniczych przysięgłych utraciła moc prawną.

4.Ustawa o mierniczych przysięgłych a ówczesne realia.

Ustawa z dnia 15 lipca 1925 roku o mierniczych przysięgłych niewątpliwie była śmiałym krokiem do należytego, ustawowego uregulowania stosunku wolnego zawodu mierniczego do władz państwowych i społeczeństwa, którym zawód miał służyć.

Dzięki niej wprowadzono w życie 3 istotne zasady:

  1. zniesienie pozaborowej różnorodności tytułów zawodowych, w miejsce których wprowadzono jeden obowiązujący tytuł „Mierniczy Przysięgły”,
  2. zastrzeżenie wyłączności uprawnień do wykonywania prac pomiarowych dla mierniczych przysięgłych,
  3. nadanie znaczenia dokumentu urzędowego planom i innym dowodom pomiarowym opatrzonym pieczęcią mierniczego przysięgłego.

Pomimo wielu korzyści, jakie przyniosła ustawa z 1925 roku środowisku mierniczemu, nie realizowała jednak wszystkich jego postulatów. Były to m in. propozycja nadawania uprawnień mierniczego przysięgłego tylko osobom z wyższym wykształceniem geodezyjnym, powołanie izby mierniczych oraz powierzenie funkcji nadzorczej nad wykonywaniem czynności geodezyjnych izbie mierniczych.

4.1. Rodzaj wykształcenia kandydatów do tytułu mierniczego przysięgłego.

W czasie obowiązywania ustawy za jedną z jej słabych stron uważano dopuszczenie do uprawnień zawodowych na równych prawach, poza różnicą ilości lat praktyki, inżynierów i abiturientów średnich szkół mierniczych.

Taki zapis w ustawie tłumaczono wówczas efektem unifikacyjnych dążeń prawnych w trzech dzielnicach pozaborowych o odmiennych tradycjach państwowych i kulturowych. Z drugiej zaś strony dopuszczenie techników do pełnienia samodzielnych funkcji mierniczych było koniecznością podyktowaną ogromem prac związanych z przebudową ustroju rolnego.

Specyfika zawodu mierniczego wymagała (i nadal wymaga) od osób wykonujących go posiadania wiedzy nie tylko z zakresu geodezji, ale również z wielu innych dziedzin, m in. prawa, ekonomii, rolnictwa. Mierniczy przysięgły nie był zatem tylko wykonawcą czynności technicznych, a szeroki zakres kompetencji nakładał na zawód wielką odpowiedzialność. Społeczeństwo musiało bowiem mieć rękojmię, że powierza swoje interesy ludziom powołanym i o odpowiednich kwalifikacjach. Dlatego też część środowiska mierniczego opowiadała się za przyznawaniem tytułu mierniczego przysięgłego osobom z wykształceniem akademickim, gdyż tylko takie dawało gwarancję należytego przygotowania zawodowego.

4.2. Powołanie izby mierniczych przysięgłych.

Sprawa powołania izby mierniczych przysięgłych, pełniącej funkcję samorządu zawodowego, była wielokrotnie rozpatrywana w okresie działalności mierniczych przysięgłych. Niestety nigdy nie stała się faktem. Licznie powstające w tym okresie stowarzyszenia mierniczych nie miały obowiązku przynależności wobec osób czynnych zawodowo. Powodowało to brak jakiejkolwiek egzekutywy w przypadku zaniedbywania obowiązków zawodowych. To z kolei prowadziło do braku gwarancji na prawidłowe wykonanie zleconych prac.

Za powołaniem samorządu przemawiał także fakt znaczącej roli mierniczych przysięgłych w przebudowie ustroju rolnego. Prace z tym związane stanowiły podstawowe zajęcie dla przeszło 80% mierniczych przysięgłych. Na zawodzie mierniczym ciążyła zatem odpowiedzialność za optymalne zorganizowanie struktury terenowej nowych gospodarstw. Po powstaniu w 1928 roku izby rolniczej reprezentującej i broniącej interesów rolnictwa, kolejnym krokiem miało być powołanie izby mierniczych w celu pogłębienia i usprawnienia współpracy zawodów: rolnika i mierniczego.

Z uwagi na to, że wówczas prawie każdy wolny zawód miał swój samorząd zawodowy, ustawowe powołanie odpowiedniej instytucji dla mierniczych przysięgłych, stojącej na straży godności i praw zawodu, było oczywiste.

4.3. Nadzór nad działalnością mierniczych przysięgłych.

Kolejną kwestią sporną była sprawa nadzoru nad pełnieniem obowiązków zawodowych mierniczych przysięgłych.

Zapis ustawy z 1925 roku funkcję tą powierzył wojewodzie. Zgodnie z treścią rozporządzenia z 1926 roku wojewoda miał prawo kontrolowania czynności zawodowych mierniczych za pośrednictwem urzędników wojewódzkich lub innych urzędów państwowych.

W przypadku stwierdzenia nierzetelnego i niezgodnego z przepisami prawnymi i technicznymi wykonywania prac przez mierniczego, właściwy miejscowo wojewoda mógł zawiesić go w czynnościach zawodowych, zarządzając przy tym wszczęcie postępowania dyscyplinarnego.

Pozbawienie używania tytułu mierniczego przysięgłego i związanych z nim uprawnień nastąpić mogło jedynie na podstawie orzeczenia wojewódzkiej komisji dyscyplinarnej. Komisje dyscyplinarne dawały rękojmię fachowości, bezstronności i lojalności wobec wojewody.

Jednak z chwilą wydania rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 29 lutego 1928 roku nadzór został rozszerzony na inne władze, a komisje dyscyplinarne uległy likwidacji. Spowodowało to, że sprawy zawodowe mierniczych przysięgłych zostały powierzone osobom nieposiadającym odpowiednich kwalifikacji i nieznającym istoty zawodu.

Rozwiązania problemu nadzoru dopatrywano się w powołaniu izby mierniczych przysięgłych i powierzeniu jej funkcji nadzorczej.

5.Geodeci w Unii Europejskiej

Problemy mierniczych przysięgłych niestety zachowały swoją aktualność po dzień dzisiejszy. Niezorganizowane, skłócone wewnętrznie polskie środowisko geodezyjne działające na podstawie przepisów prawnych, często już nieaktualnych i nieadekwatnych do zmian polityki gospodarczej i przestarzałych instrukcji technicznych, nie osiągnie należnej mu rangi i nie pozyska zaufania rynku europejskiego.

Powszechnie znane są unifikacyjne tendencje Unii Europejskiej. Dotyczą one również sfery działania branży geodezyjnej. W Europie obowiązują inne, odmienne od polskich zasady odnośnie wykształcenia kandydatów do wykonywania wolnego zawodu geodety czy nadawania uprawnień zawodowych.

Dążenia unijne przewidują dopuszczenie do samodzielnego pełnienia funkcji geodezyjnych wyłącznie osób z wykształceniem inżynierskim i z przynajmniej dwuletnią praktyką zawodową. Natomiast uprawnienia zawodowe wymagane są tylko podczas wykonywania prac, których efektem jest dokumentacja prawna. Wszelkie inne czynności geodezyjne uznane zostały za sensu stricto techniczne i nie wymagające uprawnień zawodowych.

6. Zakończenie i wnioski

Dążenia do przywrócenia historycznego stanowiska mierniczego przysięgłego nie są dyktowane chęcią pozyskania kolejnego tytułu zawodowego. To walka o status zawodu zaufania publicznego, o pokazanie i przypomnienie społeczeństwu jak ważna rolę odgrywa geodeta, który poprzez swoją pracę czynnie uczestniczy w procesie kształtowania ładu przestrzennego.

Nie należy zatem poprzestawać jedynie na jałowych dyskusjach i ubolewaniu nad obecną sytuacją polskiego miernictwa, ale mądrze działać.

Działania polskiego środowiska geodezyjnego powinny się obecnie koncentrować na:

Wydaje się, że bogatsi w doświadczenia poprzednich pokoleń powinniśmy skutecznie walczyć o prestiż należny naszemu zawodowi.

Dopóty, dopóki oczekujemy na nowelizację prawa geodezyjnego i kartograficznego mamy jeszcze czas na dokładne przeanalizowanie kwestii spornych a mających kluczowe znaczenie dla zawodu geodety i wyciagnięcie odpowiednich wniosków oraz podjęcie właściwych decyzji. Szczególnie istotne stało się to teraz, gdy jesteśmy już pełnoprawnymi członkami Unii Europejskiej.


Literatura
  1. Dekret z dnia 24 kwietnia 1952 roku o państwowej służbie geodezyjnej i kartograficznej (Dz.U. 1952 Nr 24, poz. 162).
  2. Kosmulski L., Współpraca zawodu mierniczego przysięgłego rolnictwem, „Przegląd Mierniczy”, nr 5-6/1939.
  3. Krzyszkowski W., Dorobek zawodu mierniczego przysięgłego w służbie rolnictwa, „Przegląd Mierniczy”, nr 5-6/1939.
  4. Rozporządzenie Ministra Robót Publicznych w porozumieniu z Ministrem Reform Rolnych z dnia 28 czerwca 1926 roku o wykonywaniu ustawy o mierniczych przysięgłych (Dz.U. 1926 Nr 71, poz. 412).
  5. Ustawa z 15 lipca 1925 roku o mierniczych przysięgłych (Dz.U. Nr 97 z 24 września 1925 r., poz. 682).