Encyklopedyczne określenie jakości jest trojakie 1):
Techniczne określenie jakości 2):
zespół cech charakteryzujących przydatność wyrobu do spełnienia przeznaczenia użytkowego, zgodnie z wymaganiami stawianymi przez odbiorców, np. niezawodność, sprawność, trwałość i funkcjonalność.
A oto określenia niektórych wymagań wobec wyrobu, figurujących w powyższej definicji.
Niezawodność3) - to właściwość obiektu (urządzenia, układu, elementu) określona przez prawdopodobieństwo spełniania przez ten obiekt postawionych mu wymagań (w ciągu określonego czasu, w określonych warunkach).
Trwałość4) użytkowa - to okres, w ciągu którego dany przedmiot zachowuje swoje właściwości użytkowe w normalnych warunkach eksploatacji.
Geodezja i kartografia wytwarzają produkty (wyroby) specyficzne, dające się, generalnie biorąc, zaliczyć do informacji przestrzennych, charakteryzujących środowisko geograficzne przez podanie cech (danych) geometrycznych i cech opisowych, jednoznacznie związanych z tym środowiskiem. Geodezja pełni funkcje metrologii szczegółowej, w odniesieniu do Ziemi, części jej powierzchni oraz elementów naturalnego i sztucznego pokrycia (zagospodarowania) powierzchni Ziemi (terenu). Głównym przedmiotem pomiarów geodezyjnych jako podstawowej metody pozyskiwania informacji są wielkości geometryczne występujące w środowisku geograficznym. Geodezja i kartografia są informatyką branżową, której funkcją główną jest przetwarzanie i udostępnianie (dystrybucja) informacji przestrzennych. Specyfika produktów wytwarzanych przez geodezję i kartografię polega więc przede wszystkim na ich niematerialnej istocie. Informacje będące produktem (wyrobem) w naszym.zawodzie są oczywiście przedstawiane i transportowane na nośnikach materialnych, a więc jakość produktu jest Jodowana zarówno przez same informacje jak też przez ich nośniki. Sądzę, że słuszną jest teza, iż znaczenie decydujące o jakości wyrobu (kompleksowego) ma jakość informacji; dobra informacja (o wysokiej jakości) może tracić na jakości na skutek złej jakości jej nośnika, niskiej jakości informacji nie może poprawić nawet najlepszy jej nośnik. Sądzę, także, że najlepiej dostosowaną do naszego zawodu - geodezji i kartografii - jest techniczna definicja jakości, przytoczona na początku tego rozdziału z wyeksponowaniem wymogów niezawodności i funkcjonalności. Istotą tej definicji jest przydatność wyrobu (produktu) - w naszym przypadku informacji przestrzennej umieszczanej na określonym nośniku - do spełnienia przeznaczenia użytkowego.
Mówiąc o jakości mamy na myśli wyrób czyli produkt. Jest to podejście poprawne, lecz nie wyczerpuje ono całości problematyki jakości. Aktualnie w świecie, zwłaszcza tzw. rozwiniętym, akceptuje się ponadto system jakości, czyli całokształt zabiegów i przepisów mających na celu zapewnienie właściwej jakości działania - w tym produkcji - przedsiębiorstwa (firmy)5). Obszerniejsze rozwinięcie tego tematu jest zawarte w przywołanym przez odsyłacz 5. opracowaniu prof Wojciecha Bychawskiego i dyr. Jerzego Sujeckiego.
Są to czynniki - generalnie biorąc - decydujące o jakości informacji a informacji przestrzennej w szczególności.
Pierwszy z nich, to treść informacji a - ściślej - zakres treści, racjonalny z punktu widzenia potrzeb użytkowników.
Z reguły opracowanie geodezyjno-kartograficzne o masowym przeznaczeniu musi być ukierunkowane na zaspokojenie potrzeb informacyjnych wielu użytkowników. Te potrzeby bywają zróżnicowane, jednak w dużym stopniu pokrywają się. Praktycznym rozwiązaniem, stosowanym od dawna, jest uwzględnienie w zakresie treści głównych potrzeb (życzeń) wszystkich poważnych (znaczących) użytkowników, z pominięciem takich rodzajów informacji (treści), które są pożądane przez nielicznych odbiorców i które są czerpane rzadko, w sensie statystycznym, z opracowań geodezyjno-kartograficznych. Inaczej wygląda ten czynnik w odniesieniu do opracowań ściśle adresowanych, jednostkowych, sporządzanych na zamówienie określonego użytkownika. Wówczas to on decyduje o zakresie treści opracowania, z reguły w załączniku do zlecenia (umowy).
Czynnik drugi, to rzetelność informacji, przejawiająca się ich prawdziwością czyli - w przypadku geodezji i kartografii - bezbłędną jednoznacznością identyfikacji obiektu w naturze na podstawie jego odwzorowania na określonym nośniku informacji oraz dokładnością odwzorowania dostosowaną do potrzeb użytkowników (typowych).
Trzeci czynnik, to aktualność informacji. Wymóg ten na ogół bardzo komplikuje zadania przez nas wykonywane. Problem z reguły leży w znacznej różnicy czasu, która dzieli moment (umowny) pozyskania informacji do momentu jej naniesienia na nosnik informacji, a jeszcze bardziej - od momentu wykorzystania nośnika informacji przez jej odbiorcę (użytkownika). Nieaktualność informacji powoduje jej zawodność i potwierdza nietrwałość wyrobu (produktu) w formie operatu geodezyjnego, rejestru konwencjonalnego mapy konwencjonalnej, mapy cyfrowej oraz bazy danych lub skomputeryzowanego systemu informacyjnego. Wiemy z doświadczenia, iż utrzymanie aktualności informacji jest zadaniem trudnym, zarówno w konwencjonalnym jak i w informatycznym ujęciu produktów geodezyjno-kariograficznych. Jednak nowe technologie, z reguły informatyczne, sprzyjają wymogowi aktualności.
Funkcjonalność to czwarty czynnik jakości. Ten wymóg oznacza optymalne przystosowanie wyrobu do jego spożytkowania przez użytkownika. W naszym przypadku -geodezji i kartografii - chodzi głównie o taką formę końcowego operatu, która najlepiej przysposabia go do wykorzystania, w pełnym procesie określonego przedsięwzięcia (kompleksowego), wobec którego nasz zawód pełni funkcje usługowe. W nowoczesnych technologiach idzie głównie o to, aby informacja przestrzenna systemowo zbudowana przez nas była maksymalnie dostosowana do następnych etapów pracy. Klinicznym przykładem tego podejścia jest forma operatu geodezyjno-kartograficznego z pomiarów systuacyjno-wysokościowych, dostosowana do komputerowego projektowania określonego obiektu (inwestycji). Funkcjonalność produktu jest uzależniona od jego przeznaczenia oraz od środków technicznych (technologii), które mają być użyte do dalszego wykorzystania tego produktu. W geodezji i kartografii wiele wyrobów (np. mapy ogólne, topograficzne, turystyczne, administracyjne itd.) ma przeznaczenie powszechne, co oznacza, że te produkty muszą być dostosowane do zdolności percepcyjnyeh masowego odbiorcy (uczeń, harcerz, turysta, urzędnik administracji publicznej itd.). Te zdolności są dobrze rozpoznane i uwzględnione w przepisach technicznych dotyczących końcowych form map.
Ostatnim wreszcie, piątym czynnikiem jakości jest zgodność produktu geodezyjno-kartograficznego z normami (standardami) określającymi jego formę (końcową). W znacznym stopniu ten czynnik konsumuje czynniki poprzednio omówione, jednak - mając na uwadze głównie formalizm wyrobu - nie może w pełni ich zastąpić.
Są trzy podstawowa warunki zapewnienia jakości produktów (usług) wytwarzanych w jednostkach wykonawstwa geodezyjnego i kartograficznego.
Pierwszym z nich są należyte kwalifikacje zawodowe kadry, racjonalnie dostosowane do asortymentów prac wykonywanych przez daną jednostkę. Kwalifikacje kadry nie mogą być traktowane statycznie, Obecne tempo rozwoju technologii wytwórczych i usługowych wymaga od kadry permanentnego uzupełniania umiejętności; jest to znane już powszechnie, chociaż nie akceptowane jeszcze powszechnie, wyzwanie współczesności. Zmienność asortymentów prac pozyskiwanych przez przedsiębiorstwa nie pozwala ponadto traktować raz nabytych kwalifikacji i doświadczeń produkcyjnych pracowników firmy jako wystarczających na okres aktywności zawodowej tych pracowników. Nauka w szkole średniej (zawodowej) i studia wyższe dają podstawę pod właściwe kwalifikacje, jednak muszą być uzupełniane aktualizacją wiedzy i doświadczeniem, nabywanym przy warsztacie pracy. Gruntowna znajomość metod i technik geodezyjnych i kartograficznych oraz umiejętność ich stosowania, to konieczne warunki zapewnienia jakości w przedsiębiorstwie.
Drugi warunek, to należyte wyposażenie techniczne przedsiębiorstwa. W licznych asortymentach prac geodezyjnych i kartograficznych nie można dziś gwarantować właściwej jakości produktów jeśli nie dysponuje się właściwymi narzędziami pracy i technologiami. Jeśli nawet w niektórych pracach manufaktura może być skuteczna z punktu widzenia techniki, to z reguły nie wytrzymują one konkurencji ekonomicznej (wydajność, czas, koszty jednostkowe) z metodami zaliczanymi do wysokiej techniki. Firma dobrze wyposażona technicznie budzi większe zaufanie zleceniodawców prac, co znajduje wyraz również w warunkach przetargów i kryteriach ich rozstrzygania. Ta sprawa zresztą w stosunku do geodezji i kartografii wymaga głębszych przemyśleń.
Trzecim warunkiem zapewnienia jakości w firmie jest opracowania, wdrożenie i konsekwentne sterowanie system zarządzania jakością. System taki opiera się głównie na odpowiedniej organizacji procesu produkcyjnego obejmującej m. in. właściwe kontrole etapowe. Obecnie wyraźnie oddziela się normy dotyczące wyrobu od norm dotyczących systemu jakości. Te drugie obejmują właśnie strukturę organizacyjną firmy, podział odpowiedzialności, procedury, procesy i zasady umożliwiające zarządzanie jakością5). W normach systemowych uwzględnia się planowanie strategiczny rozmieszczenie zasobów, planowanie jakości, wykonanie określonych etapów produkcyjnych oraz ocenę wykonania.
Zagadnienia omówione w pkt 3. referatu są regulowane normami i wytycznymi technicznymi. Te dwie kategorie przepisów paraprawnych różnią się wzajemnie, z grubsza biorąc tym, że normy są obligatoryjne (obowiązującej natomiast wytyczne są fakultatywne (zalecane do stosowania - pomocnicze, lecz nie obowiązujące). Do języka polskiego, który od pewnego czasu pozostaje pod silnymi wpływami angielszczyzny, wkraczają obecnie terminy standard i standaryzacja. Standard oznacza zarówno normę jak i wytyczną, zaś standaryzacja - to proces (czynność) tworzenia, ustanawiania i wdrażania standardów do praktyki. Zadaniem standardów dotyczących wyrobów (produktów) -w tym usług - jest nadanie a nawet zapewnienie wyrobom właściwej jakości, Natomiast droga grupa standardów ma na celu tworzenie - a nawet wyznaczanie - takiej organizacji pracy, takiego reżimu technologicznego w przedsiębiorstwie, który nadaje temu przedsiębiorstwu atrybut wiarygodności (zaufania), jako wytwórcy określonego rodzaju produktów (usług). Urzędowym potwierdzeniem odpowiednich kompetencji firmy (przedsiębiorstwa) są certyfikaty (świadectwa) jakości, przyznawane przedsiębiorstwu przez Polskie Centrum Badań i Certyfikacji. Certyfikacja jest prowadzona w Polsce tak, aby była uwzględniona kompatybilność polskiego systemu sterowania jakością z systemem stosowanym w Unii Europejskiej. Jest to zrozumiałe wobec naszych starań zmierzających do wprowadzenia Polski w skład Unii Europejskiej.
Certyfikacja w zakresie geodezji i kartografii w Polsce dopiero co startuje, w niektórych innych dziedzinach jest ona już poważnie zaawansowana. Dzięki temu możemy korzystać z doświadczeń tych dziedzin, pamiętając - raz jeszcze - o pewnej specyfice naszej działalności i - w związku z tym - o nieuniknionej odmienności rozwiązań. Ta odmienność nie może jednak przekraczać granic wynikających z faktycznej, a nie wyimaginowanej specyfiki naszych wyrobów i swoistości procesów technologicznych we współczesnej geodezji i kartografii.
Jakością produktów przez nas wytwarzanych są zainteresowani - i to żywotnie - ich użytkownicy (odbiorcy). Powszechnym odbiorcą tych produktów jest publiczna służba geodezyjna i kartograficzna, administrująca państwowym zasobem geodezyjno-kartograficznym. Ośrodki dokumentacji geodezyjnej i kartograficznej są więc masowym użytkownikiem standardów, dotyczących produktów wytwarzanych przez nasz zawód. Takim użytkownikiem są też - co oczywiste - wytwórcy tych produktów, a więc firmy geodezyjno-kartograficzne (w tym - rzecz jasna - firmy małe, często jednoosobowe tzn. geodeci uprawnieni do wykonywania robót na własny rachunek).
Certyfikatami jakości firm są zainteresowane również dwie strony: klienci (potencjalni), którzy mają interes w zlecaniu prac jednostkom gwarantującym właściwą realizację zamówień oraz wykonawcy prac, którzy dzięki certyfikatom jakości uzyskują korzystną pozycję na rynku. Certyfikat jakości jest istotnym elementem konkurencyjności przedsiębiorstwa; wespół z atrakcyjną (dla klienta) ceną i terminem wykonania zamówienia stanowi on atut firmy. Poważnym, cenionym klientem, jest publiczna służba geodezyjna i kartograficzna, dysponująca znaczącymi środkami finansowymi z budżetu państwa i z budżetów samorządowych. Kompetentnym reprezentantem tej służby jest Główny Geodeta Kraju, wykonujący swe funkcje przy pomocy Głównego Urzędu Geodezji i Kartografii. Tak więc GGK i kierowany przez Niego GUGiK jest żywotnie zainteresowany certyfikacją wykonawców prac geodezyjnych i kartograficznych. Certyfikat systemu jakości firmy może - i powinien - być ważką wskazówką co do dopuszczania oferentów do przetargów publicznych i powierzenia wykonawstwa w trybie bezprzetargowym (stosownie do regulacji prawnych).
Nasza konferencja będzie poświęcona rozpatrzeniu i przedyskutowaniu całokształtu problematyki zawartej w jej tytule. Referaty zamówione przez organizatorów dotyczą zasadniczo dwóch grup problemów.
Pierwsza z nich, to współczesne wymagania wobec różnych produktów (asortymentów) wytwarzanych przez nasz zawód, które to wymagania powinny znajdować wyraz w standardach dotyczących wyrobów i usług. Druga grupa spraw dotyczy zasad i pragmatyki tworzenia i nadawania firmom certyfikatów jakości.
Liczymy na to, że referaty konferencyjne będą zawierać znaczący ładunek informacyjny i staną się dobrym zaczynem dyskusji podczas obrad konferencji. Pożytki z konferencji w postaci usystematyzowanej wiedzy, stanowisk w określonych zagadnieniach, wymiany doświadczeń i wniosków końcowych powinny być przydatne dla wszystkich aktorów: przedsiębiorców czyli wykonawców, klientów naszego zawodu, administracji geodezyjnej i kartograficznej oraz nauki.