Wiesław Pawłowski
Przedstawiciel Politechniki Łódzkiej
w Komitecie Technicznym nr 298 ds. Geodezji

Uwarunkowania prawne, organizacyjne i techniczne normalizacji w polsce z ogólną charakterystyką działalności komitetu technicznego nr 298 ds. Geodezji.

1 .Informacje dotyczące działalności normalizacyjnej

Działalność normalizacyjną w Polsce w aspekcie prawnym reguluje Ustawa z dnia 12 września 2002 roku o normalizacji (Dziennik Ustaw nr 169, poz. 1386 z późniejszymi zmianami) oraz Zarządzenie nr 28 Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 kwietnia 2009 roku zmieniające zarządzenie w sprawie nadania statusu Polskiemu Komitetowi Normalizacyjnemu (Monitor Polski nr 21, poz. 267).

W ramach Polskiego Komitetu Normalizacyjnego (PKN) funkcjonują Komitety Techniczne (KT), które stanowią ciało kolegialne powoływane przez Prezesa PKN do prowadzenia prac normalizacyjnych w przyporządkowanym mu zakresie tematycznym. Komitety Techniczne zgodnie z procedurą Z2-P1 opracowaną przez PKN, realizują cele wymienione w art. 3 powyższej ustawy poprzez opracowywanie norm i innych dokumentów normalizacyjnych oraz udział swych przedstawicieli w pracach międzynarodowych i europejskich organizacji normalizacyjnych. Członkami KT mogą być podmioty działające i zarejestrowane na terenie Polski, zainteresowane w zakresie tematycznym danego KT.
Komitety Techniczne opracowując Polskie Normy realizują między innymi następujące zadania :

1. przygotowywanie programów prac normalizacyjnych,
2. wnioskowanie o zatwierdzenie i wycofanie PN oraz innych dokumentów normalizacyjnych lub zaniechanie prac nad projektem PN w przypadku braku konsensu,
3. uczestniczenie w europejskiej (Europejski Komitet Normalizacyjny - CEN) i międzynarodowej (Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna - ISO) współpracy normalizacyjnej,
4. nadzór nad aktualnością zbioru PN przypisanego do poszczególnych KT.

W zależności od przyjętej procedury opracowania, uzgodnienie treści projektów norm i innych dokumentów normalizacyjnych może nastąpić w dwóch formach:

• po osiągnięciu konsensu
lub
• po przyjęciu projektu większością głosów.

Wprowadzenie Norm Międzynarodowych do Polskich Norm (PN) odbywa się według procedury R2-P1 opracowanej przez PKN, zgodnie z którą:

1. wprowadzeniu do PN podlegają normy międzynarodowych organizacji normalizacyjnych ISO i IEC, zwane Normami Międzynarodowymi, jeśli wynika to z potrzeb zainteresowanych środowisk;
2. wprowadzenie Normy Międzynarodowej polega na:
   1. przygotowaniu PN identycznej pod względem treści i sposobu prezentacji z normą wprowadzaną lub
   2. przygotowaniu PN zmodyfikowanej w stosunku do normy wprowadzanej, co dopuszcza się tylko w wyjątkowych przypadkach;
3. przy wprowadzaniu Normy Międzynarodowej do PN stosuje się metody:
   1. tłumaczenia,
   2. przedruku z tłumaczeniem.

W procesie wprowadzania Normy Międzynarodowej do Polskich Norm występują kolejno następujące etapy:

1. opracowanie projektu roboczego tzn. zredagowanie projektu zgodnie z aktualnymi wymaganiami metodycznymi i jego uzgodnienie w ramach grupy roboczej z jednoczesnym wytypowaniem do zastąpienia norm sprzecznych z dokumentem wprowadzanym;
2. opiniowanie projektu roboczego przez członków KT i inne jednostki organizacyjne zainteresowane tematyka projektu;
3. uzgodnienie projektu do ankiety z udziałem osób, które zgłosiły zasadnicze uwagi do projektu;
4. opracowanie projektu do ankiety z uwzględnieniem wyników uzgodnienia;
5. przeprowadzenie ankiety powszechnej, która jest ogłaszana w Biuletynie Informacji Publicznej (BIP) i na stronie internetowej PKN;
6. przeprowadzenie ankiety adresowanej poprzez zwrócenie się do właściwych organów administracji rządowej wymienionych w karcie informacyjnej danego KT z prośbą o opinię projektu;
7. opiniowanie projektu przez Radę Normalizacyjną;
8. uzgodnienie i opracowanie projektu do zatwierdzenia;
9. zatwierdzenie PN podpisem Prezesa PKN.

W piśmie o sygnaturze VPR - 082- 32/2010 skierowanym do członków wszystkich KT przez Zastępcę Prezesa Polskiego Komitetu Normalizacyjnego ds. Normalizacji zawarte są m.in. informacje o tym, że :Normalizacyjnej ISO z siedziba w Genewie tj.:

1. PKN przywiązuje dużą wagę do dostarczenia użytkownikom produktów normalizacyjnych dobrej jakości co znalazło odzwierciedlenie w przyjętej Strategii PKN na lata 2009-2013. Jednym z aspektów wysokiej jakości Polskich Norm jest aktualność ich postanowień.
2. W odniesieniu do Polskich Norm wprowadzających Normy Europejskie, aktualność ich postanowień jest zapewniana przez stosowanie przepisów wewnętrznych CEN zgodnie z którymi PKN ma obowiązek wprowadzenia wszystkich Norm Europejskich i wycofania PN sprzecznych z EN w ustalonym terminie.
3. W przypadku PN wprowadzających Normy Międzynarodowe powyższy obowiązek nie istnieje i dlatego w zbiorze PN mogą funkcjonować wdrożenia nieaktualnych Norm Międzynarodowych. Uwaga ta dotyczy także PN własnych, których zapisy nie odpowiadają aktualnemu poziomowi techniki i nauki, a nie zostały wycofane ze zbioru norm aktualnych.
4. Mając na uwadze konieczność zapewnienia aktualności zbioru PN, Polski Komitet Normalizacyjny opracował procedurę SZJ R2-P12 pt. "Przegląd Polskich Norm własnych i Polskich Norm wprowadzających Normy Międzynarodowe" zgodnie z którą każda z tych norm podlega przeglądowi co 5 lat.
5. Zgodnie z procedurą R2-P12, Polskie Normy zatwierdzone przed 1994 rokiem nie mogą zostać uznane za aktualne i właściwy Komitet Techniczny może podjąć decyzję o ich wycofaniu lub nowelizacji. Pozostałe PN podlegające przeglądowi mogą być w jego wyniku uznane za aktualne, wycofane, nowelizowane lub poprawione.

Zgodnie z Zarządzeniem nr 24 Prezesa Polskiego Komitetu Normalizacyjnego z dniem 1 lipca 2010 wprowadza się do wyłącznego stosowania system e-KT w pracach komitetów technicznych. System ten ma na celu stworzenie kompleksowego zarządzania pracami KT, głosowaniami i dokumentami w obiegu wewnętrznym danego komitetu technicznego.

2. Charakterystyka działalności Komitetu Technicznego nr 298 ds. Geodezji

Zakres merytoryczny działalności KT ds. Geodezji obejmuje przede wszystkim Normy Międzynarodowe przygotowane przez dwa Komitety Techniczne Międzynarodowej Organizacji Normalizacyjnej ISO z siedziba w Genewie tj.:

1. KT ISO/TC 59 - Obiekty budowlane; Podkomitet SC4 - Tolerancje pomiarowe i pomiar;
2. KT ISO/TC172 - Optyka i instrumenty optyczne; Podkomitet SC6 - Instrumenty geodezyjne i pomiarowe.

Czynności natury organizacyjnej sprawuje sekretarz KT, który jest pracownikiem Głównego Urzędu Geodezji i Kartografii w Warszawie, który to Urząd dotychczas był miejscem okresowych posiedzeń członków KT nr 298, wykonujących określone prace wynikające z bieżących zadań ukierunkowanych na sukcesywne wprowadzanie Norm Międzynarodowych do zbioru Polskich Norm.
Tematyka tych norm (Tablica 1) dotyczy dwóch zasadniczych zagadnień, którymi są:

1. pomiary geodezyjne na potrzeby budownictwa (organizacja i zakres pomiarów, metody pomiarowe, instrumenty i przyrządy pomiarowe, wymagane dokładności),
2. ocena dokładności instrumentów pomiarowych w warunkach terenowych według ujednoliconych procedur testowych.

Norma PN-ISO 7976 (części 1 i 2) opublikowana w 1994 roku powinna niewątpliwie być poddana nowelizacji, głownie z uwagi na sukcesywnie wprowadzane nowe modele instrumentów pomiarowych charakteryzujących się wysokim stopniem automatyzacji większości procedur pomiarowych oraz zwiększonym zakresem i dokładnością pomiaru kątów, odległości i różnic wysokości, bądź wyznaczenia położenia punktów także w warunkach placu budowy.
W kontekście jednostek wykonawstwa geodezyjnego pracujących na potrzeby budownictwa, istotne znaczenie należy przypisać normie PN - ISO 4463 składającej się z trzech części.

Pierwsza część tej normy w sposób przystępny i wzajemnie spójny, prezentuje takie zagadnienia jak: planowanie i organizacja pomiarów realizacyjnych, zalecane metody pomiarowe oraz wymagania dokładnościowe sformułowane w postaci kryteriów akceptacji konkretnych zadań pomiarowych. Druga część normy podaje zalecenia dotyczące lokalizacji i stabilizacji stanowisk pomiarowych oraz lokalizacji i sygnalizacji punktów obserwowanych (celów) w warunkach placu budowy. Trzecia część normy jest opracowana w formie przewodnika metodycznego dla wszystkich uczestników inwestycyjnego procesu budowlanego i zawiera porady w formie wykazów sprawdzających, dotyczących czynności pomiarowych i usług tyczenia, które mogą być wymagane podczas projektowania i wznoszenia obiektów budowlanych oraz prac towarzyszących.

Wykaz dotychczas opracowanych norm wraz z rokiem ich publikacji dokumentuje Tablica 1.

Normy PN-ISO z zakresu pomiarów geodezyjnych

Z kolei w kontekście szeroko interpretowanej praktyki geodezyjnej w zakresie czynności pomiarowych, istotne znaczenie należy przypisać wieloczęściowej normie PN - ISO 17123, która w oryginalny i zarazem przystępny sposób prezentuje procedury pomiarowe w formie testu tzw. dokładności użytkowej, która jest możliwa do osiągnięcia w konkretnych warunkach terenowych. Podstawowym zadaniem takiego testu jest pozyskanie obiektywnych danych do stwierdzenia czy dokładność danego instrumentu ( niwelatora optycznego, teodolitu, dalmierza elektrooptycznego, tachimetru elektronicznego, niwelatora laserowego, pionownika optycznego) wraz z jego wyposażeniem pomocniczym jest odpowiednia do wymagań dokładnościowych zapisanych w specyfikacji planowanego zadania pomiarowego.

W ramach ISO opracowano dla każdego z w/w instrumentów dwie różne procedury terenowe tj. uproszczona i pełną, z których wykonawca prac pomiarowych powinien zawsze wybrać tą, która jest bardziej właściwa dla planowanego zadania pomiarowego.
Zadaniem podstawowym procedur testowych jest:

1. w procedurze uproszczonej - stwierdzenie, czy dokładność danego instrumentu i jego wyposażenia pomocniczego, mieści się w granicach dokładności wynikających z odchylenia dopuszczalnego dla wybranego zadania pomiarowego - zgodnie z normą PN- ISO 4463-1;
2. w procedurze pełnej - określenie najwyższej, możliwej do uzyskania dokładności danego instrumentu i jego wyposażenia pomocniczego, w konkretnych warunkach terenowych.

Pewną wadą powyższych procedur testowych jest niewątpliwie to, że nie obejmują one odbiorników GPS w zastosowaniach geodezyjnych. Taka sytuacja, jeśli chodzi o Polską Normę niebawem ulegnie zmianie, gdyż w ramach ISO opracowano już i przyjęto standard ISO 17123-8 " GNNS field measurement systems in real - time kinematic (RTK)".

W nawiązaniu do postanowień wcześniej przedstawionej procedury SZJ R2-P12, Komitet Techniczny nr 298 w roku 2010 wytypował do przeglądu siedem norm, w tym cztery o symbolu PN-ISO tj. od 1 do 4 normy 17123 oraz trzy PN własne tj.

• PN-N-02211:2000 pt. Geodezja - Geodezyjne wyznaczenie przemieszczeń - Terminologia podstawowa;
• PN-N-02214 : 1990 pt. Teledetekcja - Terminologia;
• PN-N-99310:2000 pt. Geodezja - Pomiary realizacyjne - Terminologia.

Możliwość podjęcia decyzji co do w/w norm są następujące:
aktualna, wycofanie, nowelizacja/zamiana, poprawka, zaś termin zakończenia przeglądu upłynął z dniem 30.06.2010.

W mojej ocenie odnośnie powyższych norm powinny być podjęte następujące decyzje:

1. Części od 1 do 4 normy PN-ISO 17123 opublikowane w Polsce w roku 2005 powinny być uznane za aktualne i ich ewentualne wycofanie może być spowodowane nowymi opracowaniami w ramach ISO, co już raz miało miejsce, gdyż wcześniej funkcjonowała norma PN-ISO 8332 pt. "Obiekty budowlane - instrumenty pomiarowe - metody ustalania dokładności użytkowej.
2. Normy PN - własne 02211 i 99310 powinny być uznane za aktualne, gdyż zostały opracowane stosunkowo niedawno przez kompetentne zespoły autorskie i jako normy terminologiczne nie dezaktualizują się tak szybko jak normy metodyczno - techniczne.Norma PN-N-02211 podaje interpretację podstawowych terminów z zakresu geodezyjnego wyznaczania przemieszczeń, które są prezentowane w podziale na terminy odnoszące się do pojęć ogólnych, metod pomiarów, znaków i urządzeń pomiarowo- kontrolnych oraz metod opracowania wyników pomiarów. Z kolei norma PN-N-99310 przedstawia i charakteryzuje terminy z zakresu pomiarów realizacyjnych w tym terminy o charakterze ogólnym oraz terminy dotyczące osnów pomiarowych i wytyczania obiektów budowlanych. Terminy i definicje zawarte w tej normie są zgodne z normami ISO z zakresu tolerancji wymiarów i koordynacji modularnej oraz metod pomiarowych w budownictwie. W ocenie aktualności i przydatności powyższych dwóch norm należy zwrócić uwagę także na to, że ich treść jest wykorzystywana w formułowaniu tematów pytań egzaminacyjnych przy ubieganiu się o uprawnienia zawodowe w dziedzinie geodezji i kartografii w zakresie 4 obejmującym geodezyjną obsługę inwestycji.
3. Norma PN-N-02214 też terminologiczna, ale opublikowana stosunkowo dawno w roku 1990 powinna być poddana nowelizacji, tylko krajowej, gdyż dotychczas nie posiada swojego odpowiednika wśród norm EN i ISO.

Dalsza aktywność normalizacyjna w zakresie geodezji jest praktycznie uzależniona od dwóch obiektywnych uwarunkowań, za które uznać należy:

1. Nowe normy ISO, opracowywane sukcesywnie przez kraje zrzeszone w tej organizacji, które to normy tak jak dotychczas mogą być wprowadzane do polskiej normalizacji, w ramach działalności przedmiotowego komitetu technicznego,
2. Konkretne oczekiwania sformułowane przez polskie środowisko geodezyjne, które to oczekiwania ujęte w formie określonej tematyki bądź zagadnień i przekazane do sekretariatu KT nr 298, mogą stanowić podstawę do opracowania normy krajowej, przy czym w tym przypadku istotnym elementem jest wskazanie źródła finansowania takiego przedsięwzięcia.

W konkluzji końcowej można niewątpliwie wskazać celowość prezentowania zagadnień mających związek z normalizacją w geodezji, na różnego rodzaju konferencjach technicznych i kursach zawodowych, co zresztą ma już miejsce na etapie przygotowywania się przez geodetów do egzaminu na uprawnienia zawodowe w dziedzinie geodezji i kartografii.